Taflen Ffeithiau Bran Goesgoch

Nodweddion

Chough SkomerPhoto David Boyle 2006
Y Frân Goesgoch yw’r frân bridio Brydeinig mwyaf prin, a hefyd y mwyaf dramatig yn eu galwad ac edrychiad.  Mae’r plu du sgleiniog yn cyferbynnu’n gryf gyda’i choesau a phig coch disglair, ac mae galwad cloch uchel ‘cheeaw’ yn adnabyddus ar unwaith. Yr oedd enw Saesneg y Frân Goesgoch (chough) yn wreiddiol yn onomatopeig, ac wedi traddodi fel ‘chow’, ac yn wir, sillafiad cynt o’r enw Saesneg oedd ‘chowe’.  Maen nhw’n ehedwyr acrobatig iawn, ac fe welwyd yn disgyn ar hyd y clogwyni yn galw i’w gilydd wrth iddynt symud rhwng safleoedd bwydo a nythi.  Nythwyd tua thri i bedwar pâr o Frain Coesgoch yn aml ar Skomer.  Mae’n bosib gweld y rhain rhywle o gwmpas yr arfordir, yn enwedig ar ochrau mwyaf agored orllewinol a deheuol yr ynys.  Weithiau symudwyd i’r canol i chwilota ar y cerrig brig neu yn y caeau.  Mae Brain Coesgoch yn ôl pob tebyg yn fwy amlwg yn hwyr yn yr haf amser gall grwpiau teuluol swnllyd cael eu gweld.

Poblogaethau

Yn y Deyrnas Unedig mae’r Frân Goesgoch nawr yn aderyn o’r brodor Celtaidd.  Yn Sir Benfro mae tua 55 pâr i gael yn y morlinau agored, gyda phenrhyn Castellmartin ac Ynys Dewi yn gadarnleoedd penodol tra bod pâr wedi nythi ar ynys Skokholm ers 1992.  Yn ardaloedd eraill Cymru ffeindiwyd ar hyd rhannau o arfordir Ceredigion, gyda thri phâr yn gefn gwlad yng ngogledd y sir.  Mae bridio cefn gwlad yn fwy cyffredin yng Ngogledd Cymru mewn chwarelu a thyllau glofeydd.  Mae pâr wedi nythu, er ddim o hyd yn llwyddiannus, ar arfordir y Gwŷr ers 1990 ar ôl absenoldeb o bron canrif.  Mae Brain Coesgoch yn bridio ar Ynys Manaw (60 pâr) Yr Alban (tua 70 pâr yn Kintyre, Islay, Jura a Colonsay) ac yn yr Iwerddon (tua 700 pâr) o Antrim yn y gogledd trwy Ddonegal ac arfordir gorllewin a De i Wexford, gyda rhai yng nghefn gwlad y siroedd gorllewin.  Ond, oedd Brain Coesgoch yn arfer fod llawer mwy cyffredin na heddiw, a ffeindiwyd yn bell mewn i gefn gwlad, yn Lloegr gan gynnwys Sir Gaerefrog, a siroedd deheuol i Gaint, a’r Alban.  Ar un adeg roeddynt mor gyffredin yng Nghernyw cawsant eu galw’n Brain Coesgoch Cernyw.  Fe ddiflannodd y Frân Goesgoch fel aderyn bridio o Gernyw yn 1948, ond wedi ailwladychu yna yn ddiweddar, gyda’r pâr cyntaf i nythu ers dros hanner canrif yn 2002.  Maen nhw’n gysylltiedig gyda sawl chwedl yng Nghernyw, yr un mwyaf adnabyddus yw bod Brenin Arthur heb farw, ond wedi cael ei droi mewn i Frân Goesgoch i hawntio’r arfordir.  Ar ôl newid ei deyrngarwch o Ddindagwl ar draws y Môr Hafren i Sir Benfro, mae nawr yn ymddangos fel ei bod wedi dychwelyd adref!

Bygythiadau

Fe ddigwyddodd y prif ddirywiad o’r Frân Goesgoch yn ystod y deunawfed a’r pedwerydd ar bymtheg ganrif.  Nid yw’r rhesymau am y dirywiad wedi deall yn llwyr, ond roedd newidiadau mewn patrymau defnydd tir siŵr o fod wedi chwarae rhan bwysig. Wrth i ymarferion pori newid, yn aml yn arwain i ehangder mewn rhedyn a phrysgoed dros ardaloedd o laswellt cwta cynt, felly roedd safleoedd bwydo ar gael i’r Frân Goesgoch wedi dirywio ac amrediad bridio wedi lleihau.

Gall nifer o ffactorau arall fel erledigaeth wrth bobl a newidiadau hinsawdd hefyd fod yn gysylltiedig gyda dirywiad y Brain Coesgoch.  Ond, mae’r Frân Goesgoch yn fesurydd da o ardaloedd bugeiliol, lled-naturiol sydd yn cynnwys nifer o nodweddion o werth cadwraeth uchel.  Mae ymchwil yn cael i’w gwneud yng Nghymru ac yn prif gadarnle’r Frân Goesgoch yn Yr Alban, yr ynys Hebreaidd fewnol Islay, i adnabod gofynion cynefinoedd Brain Coesgoch gyda’r gobaith i ddiogelu’r, ac os yn bosib cynyddu’r dosbarthiad ac amlder.

Rheolaeth

Chough feeding SkomerMar Brain Coesgoch yn dibynnu ar laswellt byr i fwydo, ac felly mae darnau arfordirol o rostiroedd arforol a phorfa fer wedi pori yn bwysig iawn iddynt.  Mae systemau amaethyddol bugeiliol gydag arddwysedd isel sydd yn nodweddiadol gyda chlytiau bach o amaethu, sofl tir âr, cylchdroeon porfa hir a chylchoedd a thir heb ei amaethu, yn darparu’r cymysgedd orau o ardaloedd bwydo posibl.  Mae’n bosib fod y symudiad i amaethyddiaeth arddwysedd uchel, gydag ail-hadu aml o borfeydd a chynnydd mawr mewn tir âr wedi gwneud ardaloedd yn anaddas.  Mae polisïau rheoli cyflenwad hefyd yn bwysig iawn.  Mae lleihad mewn cyfundrefn cyflenwi a thyfiant dilynol rheng o lystyfiant hir yn lleihau ardaloedd bwydo sydd ar gael, ac mae cadw da tu fewn yn ystod y gaeaf mewn sawl ardal yn golygu fod y pryfed sydd yn gysylltiedig gyda baw da ddim ar gael i’r Brain Coesgoch yn ystod yr adeg yma.

Bwyd

Mae’r adar yn chwilio am fwyd trwy ddefnyddio’i bigau hir, crom, mae chwilod, larfau pryfed a morgrug yn bwysig, ynghyd a’r infertebratau ffeindiwyd ym maw anifeiliaid, yn enwedig da a defaid, gyda rhain yn bwysig iawn i adar ifanc.  Yn y gaeaf all grawn cael i’w fwyta mewn caeau sofl, tra mewn rhai ardaloedd yn ystod tywydd caled mae’r Brain Coesgoch yn chwilio am infertebratau o fewn gwŷg y môr.  Mae pridd rhewedig yn eu gwneud yn anodd i Frân Goesgoch bwydo, ac mae nifer o golledion medru digwydd yn ystod tywydd caled.

Bridio

Yn gyffredinol ni fydd Brain Coesgoch yn bridio tan ei fod yn tair neu pedair blwydd oed, er bod parau medru ffurfio yn y flwyddyn gyntaf neu’r ail.

Choughs SkomerPhoto David Boyle 2006
  Dechreuwyd adeiladu nithoedd yn hwyr mis Mawrth neu ddechrau mis Ebrill amser mae nyth sylweddol ond taclus o grug, brigau, darnau o goed ac eithin gyda leinin o wlân, gwallt, gwair ffein a phlu.  Yn Sir Benfro mae’r nyth fel arfer yn ddwfn tu fewn ogof môr neu dwll clogwyn anhygyrch, ond er hyn mae rhai wyau dal yn cael eu dwyn.  Mae hyd at chwe wy, gwyn-melyn gwelw, brown brith yn cael eu dodwy, ac yn cael eu deori am tua 18 diwrnod, yn fwyaf gan y fenyw sydd yn cael ei bwydo wrth y nyth gyda’i chymar.  Mae’r ddau oedolyn yn dod a bwyd i’r cyw, sydd yn magu plu rhwng pump a chwe wythnos oed.  Yng Nghymru'r rhif ar gyfartaledd am nyth yw rhwng dau a tri.  Arhoswyd gyda’i rhieni am sawl wythnos ar ôl hyn, ac yn eithaf amlwg, gyda phigau a choesau pinc lliw eog yn hytrach na rhai coch fel yr oedolion. 

Chough SkomerPhoto David Boyle 2006
Mae Brain Coesgoch yn adar sefydlog, mae symudiad o dros 12 milltir (20km) yn anarferol.  Un o’r cofnodion mwyaf yw aderyn modrwyol ar Ynys Enlli (Sir Caernarfon) a chafodd ei chofnodi yn ardal Llangrannog ar arfordir Ceredigion, taith o ryw 45 milltir (70km).  Mae symudiadau o adar yn Sir Benfro (ac mewn mannau arall) medru cael eu dilyn yn hawsach nawr fod modrwyau lliw yn cael ei chysylltu i’r cywion bob blwyddyn, yn fwyaf ar safleoedd y tir mawr ac ar Ynys Dewi, i’r gogledd o Ynys Skomer.  Nid ydynt yn cael ei modrwyo ar ynys Skomer dan na all cyrraedd y nithoedd, felly fydd unrhyw Frân Goesgoch gyda modrwy-lliwgar welwch ar yr ynys wedi dod o rywle arall.